
Systemy ochrony zdrowia: kto płaci za leczenie
Każde bogate państwo leczy swoich obywateli, ale każde robi to inaczej. Różnice sprowadzają się do trzech pytań: kto płaci, kto leczy i kto decyduje.
Dlaczego zdrowie to szczególny rynek
Chleb kupujemy codziennie i wiemy, ile kosztuje. Z leczeniem jest inaczej: nie wiadomo, kiedy zachorujemy, a jedna operacja może kosztować więcej niż roczna pensja. Dlatego prawie wszędzie ryzyko się uwspólnia: wiele osób regularnie płaci do wspólnej puli, a z niej finansuje się leczenie tych, którzy akurat go potrzebują.
Państwa różnią się tym, jak tę pulę zbudowały. Pieniądze mogą pochodzić z podatków, ze składek od pensji albo z prywatnych polis. Szpitale i przychodnie mogą być państwowe, prywatne lub społeczne. Ekonomiści i dziennikarze często opisują to za pomocą czterech modeli. W praktyce prawie każdy kraj miesza kilka z nich, ale modele pomagają zrozumieć, skąd biorą się różnice.
Model Beveridge’a: leczenie z podatków
Nazwa pochodzi od brytyjskiego raportu z 1942 roku, który zaproponował powszechny system zabezpieczeń społecznych. Na jego podstawie w 1948 roku powstała brytyjska NHS (National Health Service). W tym modelu ochronę zdrowia finansuje się z ogólnych podatków, a państwo jest zarazem płatnikiem i głównym właścicielem szpitali. Pacjent zwykle nie płaci przy okienku.
Podobnie działają m.in. Hiszpania, Włochy, kraje nordyckie i Nowa Zelandia, choć każdy z tych krajów ma własne szczegóły. Zwolennicy podkreślają, że opieka należy się każdemu niezależnie od pracy i dochodu, a jeden płatnik łatwiej kontroluje koszty. Krytycy wskazują, że jakość zależy od tego, ile pieniędzy przyzna polityczny budżet, a przy niedofinansowaniu rosną kolejki do lekarzy i na zabiegi.
Model Bismarcka: kasy chorych i składki
Najstarszy z modeli pochodzi z Niemiec, gdzie w 1883 roku wprowadzono obowiązkowe ubezpieczenie chorobowe dla robotników. Tu podstawą są składki odprowadzane od pensji przez pracownika i pracodawcę do kas chorych. Kasy płacą za leczenie, a szpitale i lekarze są często prywatni lub społeczni. W Niemczech osoby o wyższych dochodach mogą wybrać prywatne ubezpieczenie zamiast publicznej kasy.
Wersje tego modelu działają m.in. we Francji (publiczne ubezpieczenie zdrowotne uzupełniane dodatkowymi polisami), w Belgii i w Japonii. Holandia od 2006 roku, a Szwajcaria od 1996 roku stosują wariant, w którym każdy musi wykupić podstawowe ubezpieczenie u prywatnego ubezpieczyciela działającego według ścisłych reguł państwa.
Polska łączy cechy kilku modeli. Pieniądze pochodzą głównie ze składki zdrowotnej (dla pracowników 9% podstawy), ale od 2003 roku trafiają do jednego publicznego płatnika, Narodowego Funduszu Zdrowia. Zwolennicy systemów składkowych mówią, że oddzielenie pieniędzy na zdrowie od reszty budżetu daje stabilność, a konkurencja między kasami albo szpitalami poprawia obsługę. Krytycy wskazują na wyższe koszty administracji i na to, że składki od pensji obciążają pracę.
Narodowe ubezpieczenie: jeden publiczny płatnik
Trzeci model łączy elementy dwóch poprzednich. Lekarze i szpitale często działają prywatnie, ale rachunki opłaca jeden publiczny ubezpieczyciel, finansowany z podatków lub składek. Przykładem jest Kanada: pierwsza prowincja, Saskatchewan, w 1962 roku objęła publicznym ubezpieczeniem usługi lekarzy, a zasady dla całego kraju określa ustawa o ochronie zdrowia z 1984 roku. Każda prowincja prowadzi własny plan, a rząd federalny dokłada pieniądze, jeśli plany spełniają wspólne warunki.
Korea Południowa objęła ubezpieczeniem zdrowotnym całą ludność w 1989 roku, a od 2000 roku ma jednego krajowego ubezpieczyciela. Tajwan zbudował podobny system w 1995 roku. Australia od 1984 roku ma publiczny program Medicare, finansowany z podatków i specjalnej składki, a obok niego działa prywatne ubezpieczenie wspierane ulgą.
Zwolennicy podkreślają, że jeden duży płatnik ma silną pozycję w negocjacjach cen leków i usług, a papierologii jest mniej. Krytycy zwracają uwagę na kolejki do specjalistów (to częsty temat sporów w Kanadzie) oraz na to, że część usług, na przykład leki albo stomatologia, bywa poza systemem lub wymaga dopłat.
Model rynkowy i przypadek USA
W czwartym modelu pacjent płaci sam, z własnej kieszeni lub przez prywatną polisę. W czystej postaci występuje głównie w krajach biednych, gdzie wspólnej puli po prostu brakuje. Wśród bogatych państw najbardziej rynkowy system mają Stany Zjednoczone, choć i one są mieszanką.
Większość Amerykanów ma ubezpieczenie przez pracodawcę: w 2023 roku 53,7% mieszkańców. Państwo finansuje dwa wielkie programy z 1965 roku: Medicare dla osób w wieku 65 lat i starszych i Medicaid dla osób o niskich dochodach. Ustawa o przystępnej opiece zdrowotnej (ACA) z 2010 roku stworzyła giełdy polis z dopłatami. Według amerykańskiego Biura Spisu Ludności w 2023 roku przez cały rok bez ubezpieczenia było 8,0% mieszkańców, czyli około 26,4 mln osób.
Zwolennicy rozwiązań rynkowych mówią, że konkurencja daje wybór, krótkie kolejki i bodźce do innowacji, a USA przodują w badaniach nad nowymi lekami. Krytycy wskazują, że system jest najdroższy na świecie, ubezpieczenie często zależy od pracy, a wysokie rachunki potrafią zadłużyć rodziny. Spór o to, ile państwa powinno być w amerykańskiej ochronie zdrowia, trwa od dziesięcioleci.
Koszty i wyniki: co mówią liczby
Według OECD w 2024 roku kraje tej organizacji wydawały na zdrowie średnio 9,3% PKB. USA wydały 17,2%, Niemcy 12,3%, Francja 11,5%, Kanada 11,3%, Wielka Brytania 11,1%, Japonia 10,6%, Australia 10,3%, Korea Południowa 8,4%, a Polska 8,1%. Na jednego mieszkańca USA wydały około 14 900 dolarów (po uwzględnieniu siły nabywczej), średnia OECD to około 6 000, a Polska około 4 300 (dane wstępne).
Oczekiwana długość życia w 2023 roku wynosiła średnio 81,1 roku w krajach OECD: 84,1 w Japonii, 83,5 w Korei Południowej, 83,0 w Australii i Francji, 81,7 w Kanadzie, 81,1 w Niemczech, 81,0 w Wielkiej Brytanii oraz 78,4 w USA i w Polsce.
Te liczby kuszą, by ogłosić zwycięzcę, ale trzeba uważać. Długość życia zależy nie tylko od szpitali, lecz także od diety, palenia, wypadków, dochodów i stylu życia. OECD samo zaznacza, że wyższe wydatki zwykle idą w parze z lepszymi wynikami, ale nie gwarantują ich. Liczy się też, jak sprawnie pieniądze są wydawane.
Wspólne wyzwania
Bez względu na model wszystkie systemy mierzą się z podobnymi problemami. Społeczeństwa się starzeją, nowe leki i technologie są coraz droższe, a brakuje lekarzy i pielęgniarek. OECD szacuje, że zdrowie pochłania już około 15% wszystkich wydatków publicznych, a publiczne wydatki na ten cel mogą do 2045 roku wzrosnąć średnio o 1,5 punktu procentowego PKB.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) promuje cel powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego: każdy ma mieć dostęp do potrzebnej opieki bez ryzyka finansowej ruiny. Państwa zgadzają się co do celu, a spierają się o drogę: ile powinien dawać podatnik, ile pacjent, a ile pracodawca, oraz jaką rolę mają mieć państwo i rynek.
Kluczowe pojęcia
- Uwspólnienie ryzyka
- Wiele osób płaci do wspólnej puli, z której finansuje się leczenie tych, którzy zachorują.
- Jeden płatnik
- System, w którym rachunki za leczenie opłaca jedna publiczna instytucja, np. NFZ albo kanadyjskie plany prowincji.
- Kasa chorych
- Instytucja ubezpieczeniowa w modelu Bismarcka, która zbiera składki i płaci za leczenie członków.
- Współpłacenie
- Część kosztu leczenia lub leku, którą pacjent dopłaca z własnej kieszeni mimo ubezpieczenia.
- Powszechne ubezpieczenie zdrowotne
- Cel WHO: każdy ma dostęp do potrzebnej opieki bez ryzyka finansowej ruiny.
Jak to działa w Politicusie
W każdym kraju Politicusa ochroną zdrowia zarządzasz w osobnym resorcie, a jego ustawy odpowiadają lokalnym realiom. W Polsce ustawiasz poziom finansowania NFZ (od braku publicznej opieki po hojne finansowanie) i to, czy prywatne ubezpieczenia są zakazane, dozwolone czy promowane. W Wielkiej Brytanii decydujesz o budżecie NHS i kolejkach, w Niemczech o składkach do kas chorych, w Australii o Medicare levy i wizytach bez dopłat, w Kanadzie o transferze dla prowincji i programie leków, w Korei o składce zdrowotnej i limitach przyjęć na medycynę, a w RPA o wdrażaniu powszechnego ubezpieczenia (NHI). W USA Departament Zdrowia daje wybór od uchylenia ACA po opcję publiczną. Poziom finansowania zdrowia to jedna czwarta oceny dobrobytu obywateli w zakładce Państwo. Hojniejsze finansowanie zadowala emerytów i budżetówkę, ale kosztuje i w Polsce podnosi korupcję. Więcej pieniędzy oznacza więcej okazji. Szpital buduje się latami, a obietnicę wyborczą wypowiada w kilka sekund.
Źródła
- OECD — Health at a Glance 2025: Health expenditure in relation to GDP
- OECD — Health at a Glance 2023
- WHO — Universal health coverage (fact sheet)
- U.S. Census Bureau — Health Insurance Coverage in the United States: 2023 (P60-284)
- Government of Canada — Canada’s health care system
- Narodowy Fundusz Zdrowia


