
Dług publiczny i deficyt
Prawie każde państwo na świecie jest zadłużone, a niektóre bardzo. Czym różni się deficyt od długu, ile długu to za dużo i co się dzieje, gdy rynki przestają ufać rządowi?
Deficyt to nie dług
Te dwa pojęcia często się myli. Deficyt to różnica w jednym roku: państwo wydało więcej, niż zebrało z podatków i innych dochodów. Dług publiczny to suma wszystkich dotychczasowych pożyczek, których jeszcze nie spłacono. Deficyt to woda, która w tym roku wlewa się do wanny, a dług to cała woda, która już w niej stoi.
Jeśli państwo co roku ma deficyt, dług rośnie. Nawet zmniejszenie deficytu nie zmniejsza długu, tylko spowalnia jego wzrost. Żeby dług w złotych czy dolarach zaczął maleć, potrzebna jest nadwyżka, czyli dochody wyższe od wydatków. Zdarza się to rzadko: w ostatnich dekadach wiele bogatych państw miało nadwyżki tylko w pojedynczych latach.
Po co państwa pożyczają?
Państwo pożycza głównie, sprzedając obligacje: papiery, w których obiecuje oddać pieniądze po kilku lub kilkudziesięciu latach i zwykle co roku płacić odsetki. Kupują je banki, fundusze emerytalne, ubezpieczyciele, banki centralne innych krajów, a często też zwykli obywatele, np. przez obligacje oszczędnościowe.
Powody bywają różne. Pożyczka pozwala rozłożyć koszt dużych inwestycji, takich jak drogi czy elektrownie, na pokolenia, które będą z nich korzystać. Pomaga przetrwać kryzys: w recesji dochody z podatków spadają, a wydatki na zasiłki rosną, więc deficyt pojawia się prawie automatycznie. Wojny, pandemie i ratowanie banków to klasyczne momenty, w których długi gwałtownie skaczą. Bywa też po prostu tak, że rządom łatwiej obiecać nowe wydatki niż podnieść podatki.
Ile to za dużo?
Sama kwota długu niewiele mówi, bo duże gospodarki mają większe długi. Dlatego porównuje się dług do PKB, czyli do wartości wszystkiego, co kraj wytwarza w ciągu roku. Według danych MFW i Eurostatu za 2023 rok wynosił on około 240% w Japonii, ponad 160% w Grecji, ok. 135% we Włoszech, ok. 120% w USA, ok. 110% we Francji, ok. 63% w Niemczech, ok. 50% w Polsce i tylko ok. 20% w Estonii.
Nie ma jednej bezpiecznej granicy. Japonia ma ogromny dług, ale w większości należy on do krajowych instytucji, w tym banku centralnego, i jest zapisany we własnej walucie. Kraje rozwijające się wpadały w kłopoty przy znacznie niższym zadłużeniu, zwłaszcza gdy pożyczały w obcej walucie: kiedy ich waluta traciła na wartości, dług liczony w dolarach nagle stawał się dużo cięższy. Liczy się więc nie tylko wielkość długu, ale też to, kto go trzyma, w jakiej walucie i jak bardzo inwestorzy ufają państwu.
Kula śnieżna odsetek
Od długu płaci się odsetki, a ich koszt to pieniądze, których nie da się wydać na szkoły czy szpitale. Według Biura Budżetowego Kongresu USA w roku budżetowym 2024 rząd federalny wydał na odsetki od długu więcej niż na obronność.
To, czy dług względem PKB rośnie, czy maleje, zależy od trzech rzeczy: salda budżetu bez odsetek, oprocentowania długu i tempa wzrostu gospodarki. Jeśli gospodarka rośnie szybciej, niż wynosi oprocentowanie, dług może się „rozpuszczać” w rosnącym PKB nawet przy niewielkim deficycie. Tak wiele krajów zmniejszało długi po II wojnie światowej. Jeśli oprocentowanie jest wyższe od wzrostu, a budżet bez odsetek nie ma nadwyżki, dług toczy się jak kula śnieżna: odsetki trzeba pokrywać nowymi pożyczkami, od których płaci się kolejne odsetki.
Sprawdź to poniżej: ustaw deficyt, wzrost i oprocentowanie i zobacz, co przez dziesięć lat dzieje się z długiem.
Reguły i oceny
Wiele państw samo ogranicza swoje zadłużenie. Traktat z Maastricht z 1992 roku wyznaczył krajom UE granice: deficyt do 3% PKB i dług do 60% PKB. Konstytucja RP zakazuje zaciągania długu powyżej trzech piątych PKB, a Niemcy w 2009 roku wpisały do konstytucji hamulec zadłużenia, który mocno ogranicza deficyt strukturalny (w 2025 roku poluzowany m.in. dla wydatków na obronność). Zwolennicy takich reguł mówią, że chronią one przyszłe pokolenia przed rachunkiem za dzisiejsze obietnice. Krytycy odpowiadają, że sztywne limity utrudniają inwestycje i reakcję na kryzys; w czasie pandemii UE zawiesiła stosowanie swoich reguł.
Wiarygodność państw oceniają też agencje ratingowe. Ocena w skali od AAA w dół mówi inwestorom, jak duże jest ryzyko, że państwo nie odda pieniędzy. Obniżka ratingu zwykle oznacza, że państwo musi płacić wyższe odsetki, a spadek poniżej tzw. poziomu inwestycyjnego sprawia, że część funduszy w ogóle nie może kupować jego obligacji.
Kiedy coś pęka
Gdy inwestorzy tracą zaufanie, żądają coraz wyższych odsetek, aż w końcu państwo nie jest w stanie pożyczać. Grecja w 2010 roku straciła dostęp do rynków i dostała pomoc od państw strefy euro i MFW w zamian za ostre cięcia wydatków i podwyżki podatków; w 2012 roku przeszła największą w historii restrukturyzację długu. Argentyna w 2001 roku, w szczycie głębokiego kryzysu gospodarczego i społecznego, ogłosiła niewypłacalność.
Jak unikać takich scenariuszy, to jeden z najstarszych sporów w polityce. Jedni ekonomiści podkreślają, że w kryzysie państwo powinno pożyczać i wydawać, żeby podtrzymać gospodarkę, a spłacać w dobrych czasach. Inni ostrzegają, że te dobre czasy rzadko są wykorzystywane na spłatę, a wysoki dług zostawia państwo bezbronne na następny kryzys. Obie strony zgadzają się zwykle co do jednego: liczy się nie tylko, ile się pożycza, ale też na co.
Kluczowe pojęcia
- Deficyt budżetowy
- Nadwyżka wydatków państwa nad dochodami w danym roku.
- Dług publiczny
- Suma niespłaconych zobowiązań państwa, efekt wszystkich dotychczasowych deficytów.
- Dług do PKB
- Dług publiczny jako procent rocznej wartości produkcji kraju. Pozwala porównywać państwa.
- Obligacja skarbowa
- Papier dłużny, w którym państwo obiecuje zwrot pożyczki z odsetkami.
- Rating kredytowy
- Ocena ryzyka, że państwo nie spłaci długu. Niższy rating zwykle oznacza wyższe odsetki.
- Niewypłacalność
- Sytuacja, w której państwo nie płaci odsetek lub nie oddaje długu na czas.
Jak to działa w Politicusie
W Politicusie każdy kwartał z deficytem powiększa dług, a w Budżecie widzisz go jako procent PKB z progami Twojego kraju. W Polsce ostrzeżenie zapala się przy 60%, czyli przy limicie z konstytucji, a panika przy 90%; USA, którym rynki ufają bardziej, mają progi 130% i 150%. Po przekroczeniu progu ostrzegawczego poparcie spada we wszystkich grupach wyborców, a nad progiem paniki rośnie pozycja „Obsługa długu”, bo inwestorzy doliczają premię za ryzyko. Dziesięć punktów nad progiem paniki przyjeżdża misja MFW z bardzo bolesnymi cięciami. Rating ma dziewięć stopni, od AA do D. Liczy się go ze średniej długu z ostatnich kwartałów, w krajach UE deficyt powyżej 3% PKB obcina go do BBB, a agencje zmieniają go stopniowo. Każda obniżka kosztuje prestiż. Od BB w dół wracają kryzysy zadłużenia i rośnie inflacja. Rating D oznacza bankructwo państwa i koniec gry. Krótko: kredyt jest łatwy, dopóki ktoś chce go dać.



