
Trójpodział władzy i konstytucje
Władza, która może wszystko, prędzej czy później tego nadużyje. Dlatego państwa dzielą ją między kilka instytucji, które nawzajem się pilnują.
Trzy władze
Idea trójpodziału władzy kojarzy się przede wszystkim z francuskim myślicielem Monteskiuszem i jego dziełem „O duchu praw” z 1748 roku. Wcześniej podobne myśli formułował angielski filozof John Locke. Chodzi o to, by trzech zadań państwa nie trzymała jedna osoba ani jedna instytucja.
Władza ustawodawcza (parlament) uchwala prawo i budżet. Władza wykonawcza (rząd, prezydent, administracja) wprowadza prawo w życie i kieruje państwem na co dzień. Władza sądownicza (sądy) rozstrzyga spory i ocenia, czy prawo zostało złamane.
W praktyce granice nie są ostre. W systemach parlamentarnych ministrowie zwykle zasiadają w parlamencie, więc mówi się raczej o połączeniu władzy ustawodawczej i wykonawczej. Niezależność sądów pozostaje jednak fundamentem niemal wszystkich demokracji.
Konstytucja: najwyższe prawo
Konstytucja określa, jak działa państwo: jakie ma organy, jak się je wybiera, co wolno władzy i jakie prawa mają obywatele. Inne ustawy muszą być z nią zgodne.
Najstarszą obowiązującą do dziś spisaną konstytucją narodową jest konstytucja Stanów Zjednoczonych z 1787 roku. Konstytucja 3 maja 1791 roku uchodzi za pierwszą nowoczesną konstytucję w Europie i drugą na świecie. Obecna Konstytucja RP została uchwalona w 1997 roku i przyjęta w referendum. Niemiecka Ustawa Zasadnicza (Grundgesetz) obowiązuje od 1949 roku.
Konstytucje są trudniejsze do zmiany niż zwykłe ustawy. W USA poprawka wymaga 2/3 głosów w obu izbach Kongresu i ratyfikacji przez 3/4 stanów, dlatego od 1787 roku przyjęto tylko 27 poprawek. W Polsce potrzeba 2/3 głosów w Sejmie i bezwzględnej większości w Senacie. W Niemczech potrzeba 2/3 w Bundestagu i Bundesracie, a niektórych zasad, jak godność człowieka czy federalizm, nie wolno zmienić wcale (tzw. klauzula wieczności, art. 79 ust. 3).
Kontrola i równowaga
Sam podział to za mało. Każda władza musi mieć narzędzia, by hamować pozostałe. To właśnie system kontroli i równowagi (ang. checks and balances).
Kilka przykładów. Prezydent USA może zawetować ustawę, ale Kongres może weto odrzucić większością 2/3 w obu izbach. Prezydent wskazuje kandydatów na sędziów Sądu Najwyższego, ale zatwierdzić ich musi Senat. Izba Reprezentantów może postawić prezydenta w stan oskarżenia (impeachment) zwykłą większością, a Senat usunąć go z urzędu większością 2/3. W Polsce prezydent może zawetować ustawę, a Sejm odrzucić weto większością 3/5 głosów.
Najstarszym narzędziem kontroli jest jednak budżet: rząd nie może wydawać pieniędzy, na które nie zgodził się parlament. Do tego dochodzą komisje śledcze, interpelacje poselskie, niezależne urzędy kontroli finansów oraz wolne media.
Sądy konstytucyjne i kontrola prawa
Kto rozstrzyga, czy ustawa jest zgodna z konstytucją? Istnieją dwa główne modele kontroli konstytucyjności.
W modelu amerykańskim może to robić każdy sąd przy okazji konkretnej sprawy, a ostatnie słowo ma Sąd Najwyższy. Zasadę tę ugruntował wyrok w sprawie Marbury przeciwko Madisonowi z 1803 roku, choć sama konstytucja USA mówi o tym wprost niewiele.
W modelu europejskim istnieje osobny sąd konstytucyjny. Pierwsze takie sądy przewidziały w 1920 roku konstytucje Czechosłowacji i Austrii, a wzorem dla Europy stał się sąd austriacki. Federalny Trybunał Konstytucyjny w Karlsruhe ma 16 sędziów wybieranych na jedną 12-letnią kadencję większością 2/3, po połowie przez Bundestag i Bundesrat. Polski Trybunał Konstytucyjny ma 15 sędziów wybieranych przez Sejm na 9 lat. Francuska Rada Konstytucyjna od 2010 roku może badać już obowiązujące ustawy, gdy strona sprawy sądowej podniesie zarzut ich niezgodności z konstytucją.
Zwolennicy silnych sądów konstytucyjnych mówią, że chronią one prawa mniejszości i obywateli przed chwilową większością. Krytycy zwracają uwagę, że niewybieralni sędziowie mogą unieważniać decyzje wybranych parlamentów, a sposób ich powoływania łatwo staje się przedmiotem politycznej walki. Wiele krajów spiera się o to, kto i jak powinien wybierać sędziów.
Niezależność sędziów chronią zwykle konkretne gwarancje: nieusuwalność z urzędu (poza wyjątkowymi sytuacjami opisanymi w prawie), długie kadencje bez możliwości ponownego wyboru, stałe wynagrodzenie, którego nie można obniżyć za niewygodny wyrok, oraz zakaz przynależności do partii. Sędziowie Sądu Najwyższego USA są mianowani dożywotnio. Rada Europy i Komisja Wenecka od lat opisują standardy, które mają zapewnić, że sądy rozstrzygają według prawa, a nie według oczekiwań aktualnej władzy.
Wielka Brytania: konstytucja niespisana
Wielka Brytania nie ma jednego dokumentu zwanego konstytucją. Jej ustrój tworzą ważne ustawy (od Wielkiej Karty Swobód z 1215 roku przez Bill of Rights z 1689 roku po ustawę o prawach człowieka z 1998 roku), orzeczenia sądów i konwenanse, czyli niespisane zwyczaje, których wszyscy przestrzegają. Podobnie jest w Nowej Zelandii, a Izrael ma zamiast konstytucji zbiór ustaw zasadniczych.
Kluczowa zasada to suwerenność parlamentu: parlament może uchwalić lub zmienić każdą ustawę zwykłą większością. Sąd Najwyższy Zjednoczonego Królestwa działa od 2009 roku, ale nie może unieważnić ustawy parlamentu. Może jedynie stwierdzić jej niezgodność z prawami z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a decyzja o zmianie należy do polityków.
Zwolennicy tego rozwiązania cenią jego elastyczność i to, że ostatnie słowo mają wybrani przedstawiciele. Krytycy twierdzą, że ochrona praw zależy wtedy od dobrej woli większości parlamentarnej i od tradycji, które można zignorować.
Kluczowe pojęcia
- Trójpodział władzy
- Podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, by żadna nie skupiła całej kontroli.
- Kontrola i równowaga
- Narzędzia, którymi jedna władza hamuje drugą, np. weto, zatwierdzanie nominacji, kontrola budżetu.
- Kontrola konstytucyjności
- Ocena przez sąd, czy ustawa lub decyzja władzy jest zgodna z konstytucją.
- Sąd konstytucyjny
- Osobny sąd, który bada zgodność ustaw z konstytucją (np. Karlsruhe, Trybunał Konstytucyjny).
- Konstytucja niespisana
- Ustrój oparty na wielu ustawach, orzeczeniach i zwyczajach zamiast jednego dokumentu (np. Wielka Brytania).
- Suwerenność parlamentu
- Zasada, że parlament może uchwalić lub zmienić każde prawo, a sąd nie może unieważnić jego ustawy.
Jak to działa w Politicusie
W zakładce Władza znajdziesz panel Inne ośrodki władzy. W większości krajów kafel sądu ma trzy tryby: niezależny, mieszany i przejęty (w USA: „Pakuj sąd”, „Zbalansowany skład” i „Niezależny sąd”). Zmiana kosztuje kapitał polityczny i jest możliwa raz na 12 miesięcy. Przejęcie sądu spala 12 punktów prestiżu i osłabia hamulec dla korupcji. Przywrócenie niezależności daje +4 prestiżu. W USA Sąd Najwyższy może unieważnić niektóre ustawy wagi konstytucyjnej, a szansa zależy od układu sił w sądzie. Takie ustawy kosztują też o 25% więcej kapitału, bo trzeba przejść przez filibuster. W Polsce osobny prezydent może zawetować twoją ustawę: szansa wynosi 25, 33 albo 50% zależnie od poziomu trudności, chyba że prezydent jest twoim sojusznikiem. Przełamanie weta kosztuje 20 KP i wymaga głosowania 3/5 Sejmu. Kafel Konstytucji pozwala zmieniać sześć ram ustrojowych, od formy państwa po prawo do broni. W Wielkiej Brytanii zamiast prezydenta są kafle Monarchy i Izby Lordów. Trójpodział w praktyce: za każdym razem, gdy masz rację, ktoś inny ma prawo to sprawdzić.
Źródła
- Encyclopaedia Britannica — Separation of powers
- U.S. National Archives — The Constitution of the United States
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (1997) — Sejm RP
- Basic Law for the Federal Republic of Germany — Federal Ministry of Justice
- Bundesverfassungsgericht — The Court: Organisation and judges
- Council of Europe, Venice Commission — Rule of Law Checklist (2016)
- UK Parliament — The UK constitution


