
Inflacja: dlaczego wszystko drożeje
Inflacja to cichy podatek, którego nikt nie uchwala. Skąd się bierze, kto na niej traci, kto zyskuje i dlaczego państwa tak bardzo się jej boją?
Co to jest inflacja?
Inflacja to ogólny wzrost cen w gospodarce, czyli spadek tego, ile można kupić za tę samą kwotę pieniędzy. Jeśli inflacja wynosi 5%, koszyk zakupów, który rok temu kosztował 100 zł, dziś kosztuje około 105 zł. Pojedyncza drożejąca rzecz, np. kawa po nieurodzaju, to jeszcze nie inflacja. Inflacja oznacza, że drożeje większość rzeczy naraz.
Mierzą ją urzędy statystyczne: w Polsce GUS, w strefie euro Eurostat, w USA Biuro Statystyki Pracy. Co miesiąc sprawdzają ceny setek towarów i usług, od chleba i paliwa po czynsz i fryzjera, i układają z nich koszyk odpowiadający przeciętnym wydatkom gospodarstw domowych. Najczęściej podawany wskaźnik to CPI, czyli wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych.
Przeciętny koszyk nie jest Twoim koszykiem. Emeryt, który dużo wydaje na leki i ogrzewanie, może odczuwać inną inflację niż student, który wynajmuje pokój i jeździ hulajnogą. Dlatego oficjalna liczba czasem nie zgadza się z tym, co ludzie widzą przy kasie.
Skąd się bierze?
Ekonomiści wyróżniają kilka głównych źródeł. Inflacja popytowa pojawia się, gdy ludzie, firmy i państwo chcą kupić więcej, niż gospodarka jest w stanie wyprodukować: na przykład gdy kredyt jest bardzo tani albo rząd mocno zwiększa wydatki. Inflacja kosztowa zaczyna się po stronie produkcji: drożeje energia, surowce albo transport, a firmy przerzucają te koszty na klientów.
Ważna jest też ilość pieniądza. Jeśli pieniądza w obiegu przybywa dużo szybciej niż towarów, jego wartość spada. Najostrzej widać to wtedy, gdy państwo finansuje deficyt, każąc bankowi centralnemu dodrukować pieniądze.
Trzecim składnikiem są oczekiwania. Jeśli wszyscy spodziewają się wysokiej inflacji, pracownicy żądają wyższych podwyżek, a firmy z góry podnoszą ceny. Część ekonomistów opisuje to jako spiralę płacowo-cenową. Inni uważają, że ten mechanizm jest przeceniany, a w ostatnich latach płace raczej goniły ceny, niż je napędzały.
Kto traci, kto zyskuje?
Inflacja nie uderza we wszystkich tak samo. Tracą oszczędzający, jeśli oprocentowanie lokat jest niższe od inflacji, a także osoby o stałych dochodach, których pensja lub świadczenie nie są waloryzowane. Najbiedniejsi odczuwają ją zwykle mocniej, bo większą część budżetu wydają na jedzenie i energię, a te często drożeją najszybciej.
Zyskać mogą dłużnicy, zwłaszcza ci ze stałym oprocentowaniem: dług zostaje ten sam, a pensje i ceny rosną, więc realnie spłacają mniej. Dotyczy to także państwa, bo inflacja zmniejsza realną wartość długu publicznego. Dlatego niektórzy ekonomiści przestrzegają, że rządy mogą mieć pokusę tolerowania wyższej inflacji.
Prosta zasada pomaga zobaczyć, jak szybko to działa: podziel 70 przez stopę inflacji, a otrzymasz mniej więcej liczbę lat, po których ceny się podwajają. Przy 2% to około 35 lat, przy 10% już tylko około 7.
Hiperinflacja i deflacja
Hiperinflacja to inflacja wymykająca się spod kontroli; klasyczna definicja mówi o wzroście cen o ponad 50% miesięcznie. W Niemczech w 1923 roku ceny podwajały się co kilka dni, a na Węgrzech w 1946 roku padł światowy rekord: ceny podwajały się w niecałe 24 godziny. W Zimbabwe po szczycie hiperinflacji w 2008 roku wprowadzono banknot o nominale 100 bilionów dolarów zimbabweńskich. Prawie zawsze u źródła jest państwo, które pokrywa ogromne wydatki dodrukiem pieniądza.
Argentyna od dziesięcioleci zmaga się z wysoką inflacją: według urzędu statystycznego INDEC w grudniu 2023 roku ceny były o 211% wyższe niż rok wcześniej. Kraj próbował wielu recept, od sztywnego powiązania peso z dolarem w latach 90. po kontrolę cen i kursu.
Przeciwieństwo, czyli deflacja, też bywa groźne. Japonia przez dużą część okresu od końca lat 90. do początku drugiej dekady XXI wieku miała lekko spadające ceny. Gdy ludzie spodziewają się, że jutro będzie taniej, odkładają zakupy, firmy nie inwestują, a długi stają się realnie coraz cięższe. Dlatego banki centralne celują w niską, ale dodatnią inflację.
Jak się z nią walczy?
Głównym narzędziem są stopy procentowe banku centralnego: wyższe studzą popyt i z czasem obniżają inflację, ale spowalniają gospodarkę. Swoją rolę ma też rząd. Mniejszy deficyt oznacza mniej pieniędzy napędzających popyt; zwolennicy dyscypliny budżetowej mówią, że bez tego bank centralny musi podnosić stopy jeszcze mocniej. Krytycy cięć odpowiadają, że oszczędności w trakcie kryzysu kosztów życia uderzają w tych, którzy już najbardziej cierpią.
Część rządów sięga po kontrolę cen albo obniżki podatków na paliwo i energię, jak wiele krajów Europy w latach 2022–2023. Zwolennicy mówią, że to szybko chroni domowe budżety w czasie szoku. Krytycy wskazują, że zamrożone ceny mogą prowadzić do niedoborów, kosztują budżet i jedynie odsuwają wzrost cen w czasie. Ekonomiści zwykle zgadzają się co do jednego: z inflacją, która raz się utrwali w oczekiwaniach, walczy się dłużej i boleśniej.
Spór dotyczy też przyczyn fali z lat 2021–2023. Jedni ekonomiści podkreślają szoki podażowe: zakorkowane po pandemii łańcuchy dostaw i skok cen energii po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Inni wskazują na hojne programy rządowe i zbyt długo utrzymywane niskie stopy. Większość badań wskazuje, że zadziałało jedno i drugie, ale proporcje wciąż są przedmiotem dyskusji. Dla porządku najwyższe odczyty: strefa euro 10,6% (październik 2022 r.), USA 9,1% (czerwiec 2022 r.), Wielka Brytania 11,1% (październik 2022 r.), Polska 18,4% (luty 2023 r.).
Kluczowe pojęcia
- CPI
- Wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych: zmiana ceny typowego koszyka zakupów gospodarstw domowych.
- Inflacja bazowa
- Inflacja bez najbardziej zmiennych cen, zwykle żywności i energii. Lepiej pokazuje trwały trend.
- Siła nabywcza
- Ile towarów i usług można kupić za daną kwotę. Inflacja ją obniża.
- Hiperinflacja
- Skrajnie szybki wzrost cen, klasycznie ponad 50% miesięcznie.
- Deflacja
- Ogólny spadek cen. Może zniechęcać do wydawania i inwestowania.
Jak to działa w Politicusie
W Politicusie inflacja zmienia się co kwartał: dryfuje w stronę poziomu docelowego, który zaczyna się od celu banku centralnego Twojego kraju, a potem przesuwają go Twoje decyzje. W górę pchają go deficyt budżetowy (liczony względem PKB), boom ze wzrostem powyżej 4%, rating na poziomie śmieciowym i niektóre ustawy. Cięcia podatków dokładają trochę popytu, a więc i inflacji. Podwyżka VAT daje jednorazowy skok cen, który z czasem wygasa. Recesja ciągnie inflację w dół. Do tego co jakiś czas przychodzi losowy szok, np. energetyczny, który dokłada 1–2,5 punktu. Inflacja powyżej 2,5% zjada wzrost płac na kaflu zarobków, a powyżej 6% opozycja może zrobić z niej temat ataku, co kosztuje Cię poparcie m.in. robotników i emerytów. W Argentynie startujesz z hiperinflacją i bez działań ona nie zniknie: trzeba ustawami ruszyć dolaryzację, niezależność banku centralnego, indeksację, subsydia i deficyt, bo tam deficyt oznacza dodruk pieniądza. Peso wierzy w Ciebie dokładnie tak bardzo, jak Ty w nie.
Źródła
- IMF — Back to Basics: Inflation: Prices on the Rise
- Eurostat — Harmonised Index of Consumer Prices (HICP)
- US Bureau of Labor Statistics — Consumer Price Index
- Główny Urząd Statystyczny — Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych
- INDEC (Argentina) — Índice de precios al consumidor
- Encyclopaedia Britannica — Inflation


